Dünyanın en büyük güneş saati: Samrat Yantra

Hindistan’ın Rajasthan eyaletindeki Jaipur kentinde bulunan dünyanın en büyük güneş saati yaklaşık 300 yıldır zamanı gösteriyor. Hem de sadece 2 saniyelik hassasiyetle…
Dünyanın en büyük güneş saati: Samrat Yantra

Hindistan’ın Rajasthan eyaletindeki Jaipur kentinde bulunan dünyanın en büyük güneş saati yaklaşık 300 yıldır zamanı gösteriyor. Hem de sadece 2 saniyelik hassasiyetle…

Pelin Sürmeli / Y. Mimar

“Yüce Enstrüman” anlamına gelen Samrat Yantra, dünyanın en büyük ekinoktal güneş saatidir. Saat, Hindistan’ın en büyük gözlemevi olan Jantar Mantar Anıtı’nda yer alıyor.

Saatlerin, telefonların ve hatta evlerin bile “akıllı” olduğu günümüzden yüzlerce yıl önce yapılmış olan bu devasa enstrüman, 300 yıldır bize saati son derece hassas bir şekilde gösteriyor.

Samrat Yantra, devasa boyutlarının yanı sıra Jantar Mantar’da yer alan diğer astronomik gözlem aletlerine kıyasla daha basit aletlerden biri olmasına ve yüzlerce yıl önce geliştirilen güneş saatlerinden çok da farklı olmamasına rağmen; zamanı daha önce hiç elde edilmemiş bir hassasiyetle ölçtüğü için önemlidir. Üç yüz yıl önce yapılan bu dev güneş saati, zamanı iki saniyelik bir doğrulukla ölçebiliyor.

CEPHE VE MİMARİ

Cephe, eğitimsiz bir göze bile dikkat çekici bir görünüm sunuyor. Yapı, tüm azametiyle çevresinin ve çevresindeki diğer aletlerin üzerinde yükselirken, gözlemevi bölgesinin dışından bile fark ediliyor.

Ana yapı, dünyanın ekseni ile Kuzey-Güney’i hizalayacak şekilde eğimli üçgen bir rampa olan gnomondan oluşur. Gnomonun tabanı 44 metreye uzanır ve 27 metreye yükselir. Sağ üçgenin doğusunda ve batısında, en yakın kenarlarda merkezlenmiş 15 metrelik radyal iki büyük kadran (veya kanat) yükselir. Bunlar saat, dakika ve saniye bölümleriyle kalibre edilir.

Yapıda mermer ve yerel taşlar yer alır. Merdivenler rampa boyunca uzanır ve kenarları dört ana yöne ve nervürleri küçük yönlere yönlendirilmiş bir chatri (yükseltilmiş mini kubbe) ile son bulur. Rajput mimarisinin tipik bir örneği olan akslar, evrenin ana eksenlerini simgeler.

Chatri, rüzgâr yönünü belirlemek, tutulmaları ve muson yağmurlarının başlangıcını duyurmak için bir platform olarak kullanılmıştır ve bugün hâlâ dini amaçlarla kullanılmaktadır. Ancak yapı, günümüzde ziyarete kapalıdır.

NASIL ÇALIŞIYOR?

Samrat Yantra’nın temel parçaları, hipotenüsü dünyanın eksenine paralel, üçgen bir duvar olan gnomon ve her iki yanında ekvator düzlemine paralel uzanan bir çift kadrandır. Açık bir günde, güneş doğudan batıya geçerken, gnomonun gölgesi kadranın ölçeğine düşerek yerel saati gösterir. Bir güneş saati yalnızca belirli konum için kesin zamanı verdiğinden, standart zamanı elde etmek için aletin konumu ile saat dilimi arasındaki boylam farkını ve dünyanın yörüngesi nedeniyle yapılması gereken günlük ayarlamayı sağlayan bir formül kullanılır.

Jantar Mantar’daki diğer astronomik aletler gibi, Samrat Yantra da sabit bir alettir. Yüzü, Jaipur’un enlemi olan 27 dereceye açılıdır. 27 metre (90 feet) boyundaki bu devasa güneş saatinin gölgesi saniyede 1 milimetre hızla hareket etmektedir. Samrat Yantra o kadar büyüktür ki, yanında durduğunuzda gölgesinin dakikada 6 santimetre (yaklaşık 2 1/3 inç) hareket ettiğini kolaylıkla görebilirsiniz.

KRALLAR ŞEHRİNDEKİ ANIT ALAN JANTAR MANTAR

Jaipur’da 18. yüzyılın başlarında inşa edilmiş açık hava astronomik gözlemevi -ya da gözlem alanı olarak da adlandırabileceğimiz- Jantar Mantar, astronomik konumların çıplak gözle gözlemlenmesi için tasarlanmış, enstrüman adı da verebileceğimiz on dokuz tane sabit gözlem aygıtına ev sahipliği yapıyor. Alanda, ufuk-zenit yerel sistem, ekvatoral sistem ve ekliptik sistem olmak üzere üç ana klasik gökyüzü koordinat sisteminin her birinde çalışan çeşitli enstrümanlar yer alır. Dünyadaki en büyük taş güneş saati olan Samrat Yantra’ya da ev sahipliği yapan Jantar Mantar, 2010 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası ilan edilmiştir.

Sözlük anlamıyla “Krallar Şehri” anlamına gelen Racastan eyaletinin başkenti olan ve “Pembe Şehir” olarak da bilinen Jaipur’daki Kent Sarayı ve Hawa Mahal yakınında bulunan anıt alan, antik Hindu Sanskritçe metinlerin astronomi ve aygıtlar için olan tasarım ilkelerini kullanarak inşa edilen duvar, taş ve pirinç aletleri içermektedir.

Gözlemevi, birçok medeniyet tarafından paylaşılan Ptolemaik konum astronomisinin önemli bir örneğidir. Rajput Kral Sawai Jai Singh II tarafından yaptırılan Jantar Mantar, 1734’te tamamlanmış. Jai Singh’in teşvikiyle, farklı bilim kültürlerinin buluşma noktası olmuş ve kozmolojiyle bağlantılı yaygın sosyal uygulamaların ortaya çıkmasını sağlamıştır.

KOZMOLOJİK, ASTRONOMİK VE BİLİMSEL GELENEKLERE TANIKLIK EDİYOR

Yapısal olarak çok büyük ve anıtsal gözlem aygıtlarıyla zamanı kontrol etmesi, rasyonel ve astrolojik tahmin kapasiteleri sayesinde kraliyet otoritesinin bir simgesi hâline gelmiştir. Batı, Orta Doğu, Asya ve Afrika dinlerinin büyük bir bölümünün on beş yüzyıldan fazla bir süre boyunca paylaştığı çok eski kozmolojik, astronomik ve bilimsel geleneklere tanıklık etmektedir.

Jantar Mantar’daki çeşitli enstrümanların boyutları çok etkileyicidir ve bazıları kendi kategorilerinde şimdiye kadar yapılmış en büyük enstrümanlardır. Gözlem alanında Samrat Yantra’nın yanı sıra gök cisimlerinin meridyen, yükseklik ve zenit mesafelerini ölçen Dakshin Bhitti Yantra; güneşin azimutunu ölçmek ve gün doğumuyla gün batımı tahminlerini hesaplamak için kullanılan Digamsha Yantra; yön tespiti için kullanılan Disha Yantra; kutup yıldızının diğer gök cisimlerine göre konumunu gözlemleyen Dhruva Darshak Pattika; gök cisimlerinin enlem ve boylamını ölçen Kranti Vritta Yantra; Hindu takvimini hesaplamak için yılda sadece bir kez kullanılan ve dünyanın en büyüklerinden biri olan 2,43 metrelik bronz usturlap Raj Yantra gibi gözlem aygıtları bulunuyor.

GÜNEŞ SAATİ

Duvar saatleri, çalar saatler, guguklu saatler, kol saatleri, günümüzde ise akıllı saatler… Mekanik ya da mekanizmalı saatlerle ilk olarak 14. yüzyılda tanıştığımızı biliyoruz. Peki, öncesinde insanların günün hangi saatinde olduklarını nasıl ölçtüklerini hiç merak ettiniz mi? Tabii ki güneş saatleriyle…

Arkeolojik kayıtlara göre bilinen en eski güneş saatleri, eski Mısır astronomisi ve Babil astronomisinden gelen gölge saatleridir (MÖ 1500’ler). Güneş saati, güneşin gökyüzündeki konumuna göre yerel saati söyleyen horolojik bir cihazdır. En basit tanımıyla, düz bir plaka (kadran) ve kadrana gölge düşüren bir ‘gnomon’dan oluşur. Güneş gökyüzünde hareket ediyor gibi göründüğünden, gölge, günün saatini belirtmek için kadran üzerinde işaretlenen farklı saat çizgileriyle hizalanır. Gnomon geniş bir gölge düşürür ve gölgesi zamanı gösterir. Gnomonun gölgeyi düşüren kısmına “stil” adı verilir. Güneş saatinin yıl boyunca doğru olması için ‘stil’in dünyanın dönme eksenine paralel olması gerekir. Stilin yataydaki açısı, güneş saatinin coğrafi enlemine eşittir.