Kent kimliğinin parçası olarak özgün kent mobilyaları

Peyzaj Yüksek Mimarı Özge Volkan Aksu, özgün kent mobilyalarının oluşturulmasında etkili olan tasarım ölçütlerini ve kullanıcı-kent kimliği açısından önemini anlattı.
Kent kimliğinin parçası olarak özgün kent mobilyaları

Özgün kent mobilyalarının kullanıcı ve kent kimliği açısından önemine dikkat çeken Peyzaj Yüksek Mimarı Özge Volkan Aksu, özgün kent mobilyalarının oluşturulmasında etkili olan tasarım ölçütlerini anlatıyor.

Gül Demirdaş – TOKİ Haber

Kent kimliğinin bir parçası olan kentsel donatı elemanlarının kullanıcı ve kent açısından önemini anlatır mısınız? Başarılı bir donatı elemanının tasarımında ve uygulamasında nelere dikkat edilmeli?

Kenti yaşanabilir ve algılanır kılan donatı elemanlarının her biri kullanıcılar ve kent açısından farklı anlam ve öneme sahiptir. Kullanıcılar kentle görsel ve fiziksel ilişkilerini öncelikle donatı elemanları aracılığıyla kurarlar. Kent açısından ise bu elemanlar bulundukları çevreyi tanımlayan, belirleyen ve özelleştiren nitelikleriyle önemlidirler. Kentlerin kimliğinin bir parçası olan yapısal elemanlar, sosyal ve kültürel özellikler ile doğal faktörler sonucu şekillenmektedir.

Belirli bir düzen içinde ele alınan, bulundukları çevreyle bütünleşerek kentin bir ögesi hâline gelen donatı elemanları, birbirleriyle kurdukları dil birlikteliği aracılığıyla bir kentin kimliğinin oluşmasına katkı sağlayan en önemli nesnelerin başında gelmektedir. Bu nedenle donatı elemanlarının birer tasarım ürünü olarak ele alınmalarını sağlayacak, birbirleri ve yer aldıkları mekânlarla doğru ilişkiler kurmalarını olanaklı kılacak bazı yaklaşımlara gerek duyulmaktadır.

Donatı elamanları için gerekli birtakım tasarım ölçütleri vardır. Bunlar doğru ve uygun olarak kullanıldığında kent konforunu ve yaşam kalitesini artırıcı tasarımlar ortaya çıkmaktadır. Bu tasarım sürecinde oluşturulan donatı elemanları kentlerin kimliğini, mimari yapıyla uyumunu ve imgesel özelliklerini bünyesinde bulunduracaktır.

Başarılı bir donatı elemanı tasarımı, üretimi, pazarlaması ve alana yerleştirilmek üzere seçiminde; çevre bilinci, görsel ve mimari bütünlük, insancıl yaklaşımların yanı sıra ekolojik farklılaşmaları tolere edecek malzeme kullanımı, toplumsal gereksinmeleri karşılamaya yönelik çok yönlü durum değerlendirmelerinin yapılması, uygulamanın başarısı için gerekmektedir.

KENT MOBİLYALARI KULLANICILARA KOLAYLIK VE PSİKOLOJİK RAHATLIK SAĞLIYOR

“Kentin fonksiyonel ve estetik değeri” şeklinde ifade ettiğiniz kent mobilyalarının kent kimliğindeki rolünü ve ne amaçla kullanıldıklarını anlatır mısınız?

Kent mobilyası, kentin fonksiyonel ve estetik değerlerinden biri olmakla beraber hizmet ettiği çerçeve açısından tanımlı bir yaş, cinsiyet veya gelir durumuna bağlı olmayıp geneli içinde kapsar. Bununla beraber kent mobilyaları kent kimliği açısından önemli bir ögedir. Bu durumun ortaya çıkması kent mobilyalarının fiziki konumları itibarıyla kentlilerinin algıladığı, tüm kentsel ilişkilerin oluştuğu mekânlarda bulunmalarından kaynaklanmasındandır. Bu nedenle tutarlı bir kent kimliğinin oluşturulmasında kent mobilyalarının bilinçli bir şekilde tasarlanması gerekmektedir.

Kent mobilyaları işlevlerine göre şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Zemin kaplamaları (beton, taş, ahşap, asfalt, tuğla vb.)

• Oturma birimleri (banklar, sandalyeler, grup oturma elemanları)

• Aydınlatma elemanları (yol aydınlatıcıları, alan aydınlatıcıları)

• İşaret ve bilgi levhaları (yönlendiriciler, yer belirleyiciler, bilgi iletişim panoları)

• Sınırlandırıcılar (sınırlayıcılar, caydırıcılar, yaya bariyerleri, trafik bariyerleri)

• Su ögesi (süs havuzları, çeşmeler)

• Üst örtü ögeleri (duraklar, gölgelikler, pergolalar)

• Satış birimleri (kiosklar, sergi pavyonları, büfeler)

• Sanatsal objeler (heykeller)

• Oyun alanı elemanları

• Diğer ögeler (çöp kutuları, çiçeklikler, bisiklet park yerleri, meydan saatleri, bitkisel ögeler, bayrak direkleri vb.)

Kent mobilyaları, ülke ve şehirlerin kültürel özelliklerine bağlı olarak çeşitlenen donatı elemanlarıdır. Çevremizdeki cadde, sokak, yol, otopark, teras, yaya yolları ve meydanlar ile rekreasyonel amaçlı genel ya da özel kullanım alanlarında yer verilen oturma, barınma, korunma, kuşatma, danışma, aydınlanma, ulaşım, iletişim, oyun ve spor gibi işlevleri destekleyip güçlendiren, toplum yaşamını kolaylaştıran, kullanıcıların beğeni ve desteğini kazanan, kentsel ve kırsal alanda iç ve dış mekânlarda, işlevsel, güvenli ve sağlıklı ortamların oluşumu üzerinde etkili, özgün tasarım ürünleridir.

Kentsel dış mekânlarda kullanılan her türlü kent mobilyasında, kullanıcı grupları ve onların beklentileri, kullanım amaçları, mekânın tarihi özellikleri, alışkanlıkları, ergonomi, dayanıklılık ve estetik gibi etkenler önemli rol oynar. Yaşamı daha zevkli ve anlamlı kılmaya, konfor ve estetik yaratmaya olanak tanıyan bu donatılar, kullanıcılara gerekli olan kolaylık ve psikolojik rahatlığı sağlamak amacıyla kullanılırlar.

Kent mobilyalarının özgün tasarım ürünleri olması gerektiğine işaret ediyorsunuz. Neden özgün olmaları gerekir?

Toplumlar arasında giderek gelişen iletişim ve çeşitli akımların toplumları karşılıklı etkilemesi sonucunda, nesne kullanımına ilişkin uygulamalarda farklılıklar gittikçe azalmaktadır. Toplumlar karşılıklı olarak birbirini etkilemekte, bunun doğal bir sonucu olarak da donatı elemanlarının tasarımı ve kitlesel üretiminin yanı sıra farklı ülkelerde pazarlanması, farklı kentlerde benzer görüntüler oluşmasına neden olmaktadır. Oysa her kentin kendine özgü doğal, tarihi ve kültürel yapısını yansıtan düzenlemeler yapılarak kentlere kimlik kazandırılmalı veya kentlerin kimlikleri yaşatılmalıdır.

Kent mobilyaları; ergonomi ve çeşitli fiziksel özellikler açısından belli standartlara uygun olmalı, tasarımlarında fonksiyonel ve estetik (çizgi, ölçü, biçim, renk, doku vb.) özellikler dikkate alınmalı, aynı zamanda olabildiğince özgün tasarımlara sahip olmalıdırlar. Mekânların başarılı bir niteliğe kavuşması için ölçü, biçim, renk, doku gibi tasarım ögelerinin vurgulanması ve bireyin alışkanlıklarına, tepkilerine, içgüdülerine yanıt verecek şekilde düşünülmesi gerekmektedir. Böylece mekân, algılanma özelliği ve kullanılabilirlik sürekliliği kazanacaktır.

“ORTAYA KONAN ÜRÜN KENDİNE HAS ÖZELLİKLER TAŞIMALIDIR”

Kent mobilyaları tasarımında farklılık oluşturabilecek ve kullanıcıların beğeni düzeyini etkileyebilecek birçok tasarım ölçütü yer almaktadır. Bu ölçütler renk uyumu, ölçü/oran dengesi, işlevsel uygunluk, malzeme uyumu, bakımlı/temiz olma, modern olma, yeni olma, tarihi nitelikte olma, tarihe atıf yapılması, farklı olma, etkileyici olma, ilginç olma, gösterişli olma, orijinal/özgün olma, konumunun doğru olması, çevreyle uyumlu olma, çevreyle karşıt olma, anlamsal ve anıtsal olma, simgesel olma, görsel zenginlik oluşturma, güvenli olma, engellilere yönelik kullanımlar, diğer donatılarla uyumlu olma, yeterli olma olarak ifade edilebilir.

Tasarım sürecinde ortaya konan ürün belirli bir amaca hizmet etmeli, bilinçli bir düşünce sonucu ortaya çıkarak işlevsel olmalı, alışılmışın ötesinde ve daha önce yapılmamış ya da benzerlerinden farklı görsellikte olmalı, kendine has özellikler taşımalıdır.

ÖZGÜN KENT MOBİLYALARINDA TASARIM İLKELERİ

Özgün bir tasarımda etkili olabilecek ölçütlerden; işlevsellik, estetik, biçim, malzeme, renk, doku ve algılama kavramları üzerinde duracak olursak…

İŞLEVSELLİK: İşlev, diğer bir adıyla fonksiyon, en basit tanımıyla ortaya konan ürünün bir amaca hizmet etmesidir. Bu da yaratıcılığın hem estetik hem de işlevsel açıdan iş başında olduğu anlamına gelir. Fonksiyon (işlev), “bir bütünün her bir parçasının kendine düşen görevi yerine getirmesi, kendi üstündeki sistemin görevini yapması ve böylece bütünün işlemesine yardımcı olmasıdır” şeklinde tanımlanmaktadır. Mekân tasarımlarından beklenen işleve göre kullanılacak donatı elamanları, karmaşayı ve obje yoğunluğunu önlemiş olacaktır. Özgün bir kent mobilyası tasarımı işlevsellik taşımıyorsa, bulunduğu mekân için sorun oluşturabilir (Şekil 1).

Şekil 1: Özgün ancak işlevselliği tartışılabilir oturma elemanı örneği

ESTETİK: İnsanın çevresini ve elemanlarını güzelleştirme arzusu ve güzellikle ilgili bütün durumları kapsamına alan “estetik” olgu, inşa edilmiş çevrenin, mimari ürünün hem biçimlendirilmesinde hem de değerlendirilmesinde çok önemli bir sonuç ve etkiye sahiptir. Kent mobilyaları yalnızca işlevsel amaçlı olarak değil, aynı zamanda kentsel mekânlarıtamamlayan ve tanımlayan görsel amaçlı kent ögeleri olarak da önem taşımaktadır. Ürünlerin işlevselliğinin yanı sıra estetik yönünü tasarımcılar ele almakta, yeni ve yaratıcı fikirlerle ürünleri daha arzulanır hâle getirmektedirler (Şekil 2).

Şekil 2. Estetik ve özgün oturma elemanı örneği

BİÇİM: Biçim bir nesneyi somut hâle getiren önemli bir tasarım ögesidir. Tasarımın karakterinin oluşturulmasında, işlevin yerine getirilmesinde biçimin büyük yeri vardır. Tasarımın estetik değerini oluşturmada, işlevini yerine getirmede, algılanmasında, strüktürün kurgulanmasında ve dengesinde en etkili yönlerden birinin tasarımın biçimini oluşturan geometriler olduğu söylenebilir (Şekil 3).

Şekil 3. Özgün geometrik biçimlerde
tasarlanmış kent mobilyası

MALZEME: Kent mobilyaları zaman içerisinde teknolojiyle gelişen malzeme çeşitliliği ve moda akımlarından etkilenerek tasarımsal süreçte farklılıklar ve yenilikler göstermektedir. Endüstriyel ürün tasarımının gelişmesinde yeni malzemelerin yanı sıra bilinen malzemelerin gerektiği gibi kullanılmasıyla ortaya konan doğru ve kaliteli uygulamaların önemi büyüktür. Malzeme çeşitliliği farklı biçimler oluşturarak, görsel kalite ve tasarımı zenginleştirmektedir (Şekil 4).

Şekil 4. Kent mobilyası tasarımında
kullanılan farklı malzeme örneği

RENK DERİNLİK KATAR, DOKU KUSURLARI SAKLAR

RENK: Renk, tasarım ögeleri arasında en etkili olanıdır. Farklı renk türlerinin insanlar üzerinde değişik psikolojik ve görsel etkileri vardır. Çünkü oluşturulan renk düzenleri, kullanıcılar ve mekânların kullanımı üzerinde doğrudan etkili olmaktadır. Renk, algılama ve yarattığı psikolojik etkileri açısından mimarlık ve endüstri ürünleri tasarımı alanında önemlidir. Estetik amaçlara hizmet eden, mekânın niteliğini belirleyen ve algılama sisteminin bir parçası olan renk, kentsel mekânlarda yapılan düzenlemelerde, malzemeyi, tasarımı, kullanılan donatı elemanlarını ortaya çıkararak mekâna ayrı bir derinlik ve boyut katmaktadır (Şekil 5).

Şekil 5. Çeşitli renk geçişleri kullanılarak tasarlanan oturma elemanı örneği

DOKU: Dokunun en önemli yönüestetik, gözle algılanır ve elle dokunulabilir olmasıdır. Bu nedenle doku görsel bir tasarım bileşenidir. Kent mobilyası, doku ve form kavramları birbirleriyle çok yakından ilişkilidir. Tasarımda doku, hem teknik hem de estetik nedenlerden dolayı önem taşır. Görsel olarak ilginç yüzeyler yaratır ve küçük kusurları saklar (Şekil 6).

Şekil 6. Tasarımda dokusal yüzey örneği

ALGILAMA: Bir donatı elemanının kullanıcısı tarafından anlaşılabilmesi, ne olduğunun tanımlanması gerekir. Kullanıcı beğenisi ve kullanım kolaylığı gibi etkenler dikkate alınmadan yapılan ve farklı form anlayışı içeren tasarımlar bazen algılanmayabilir. Ancak algılama kavramı özgün tasarımlar oluşturmada kısıtlayıcı değil, aksine hayal gücünü zenginleştiren, kullanıcıların beğeni düzeylerini geliştiren, çeşitlendiren bir kavram olarak ele alınmalı ve değerlendirilmelidir (Şekil 7).

Şekil 7. Özgün form anlayışı içeren tasarımlar

Beğenide görsel algının önemi büyüktür. Elemanların birer tasarım ürünü olmaları kullanıcılar tarafından beğenilmelerine, daha bilinçli kullanılmalarına ve korunmalarına yardımcı olmaktadır. Bu nedenle donatıların, kullanıcıların görsel algılarını kolaylaştıracak nitelikte tasarlanması oldukça önemlidir. Donatılar aracılığıyla kullanıcılara biçim, renk, doku, malzeme vb. ögelerle belirli işaretler gönderilmektedir. Bu işaretlerin anlaşılırlığı algılamayı kolaylaştırmaktadır.

“TASARIM ÖLÇÜTLERİ BİRBİRLERİYLE İLİŞKİLİDİR”

Kent mobilyaları işlevsel oldukları kadar görsel açıdan da önem taşımaktadırlar. İşlevsel amaçlı olarak kullanılan ve estetik açıdan çevreye katkıda bulunmayan kent mobilyaları, yer aldıkları mekânları olumsuz yönde etkilemektedir. Olumlu ya da olumsuz yönde gelişen bu etkilerin bir araya gelerek gerek kullanıcılar gerekse de kent kimliği üzerinde etkili olduğu yadsınamaz.

Kent mobilyalarının tasarımında işlev, estetik, biçim, malzeme, renk, doku ve algılanabilmesi gibi tasarım ölçütleri, özgün tasarımların oluşturulmasında etkilidir. Bütün tasarım ölçütleri birbirleriyle ilişkilidir ve bir bütün olarak ele alınıp değerlendirilmelidir.